اول خرداد روز بهره وری

 

 

   

              اول خرداد روز بهره وری 

 

 شورای فرهنگ عمومی کشورکه متولی نامگذاری ایام سال میباشد . اول خرداد هر سال را به عنوان روز بهره وری تصویب کرد . یعنی با فرارسیدن این روز ( یک سال بهره وری )  به پایان میرسد . و سال بهره وری دیگراغازمیگردد قبل ازاینکه به پاسخ چرا این کلمه بهره وری ازاهمیت بالای برخورداراست ؟  تا انجا که یک روزازسال را به این عنوان نامیدند. لازم است کمی درباره مفهوم بهره وری در ادبیات فارسی بحث شود .

بهره وری در زبان فارسی کلمه مصد راست که از واژه  بهره ور مشتق شده است . وکلمه بهره ور به استناد فرهنگ فارسی معین بهره بر؛  سود برنده ؛  وکامیاب معنی شد . و برای معادل این کلمه راندمان ؛ بازدهی ؛ قابلیت وباروری جایگزین میشود . پس این واژه در پیامی یا جمله خبری مورد استفاده قرار میگیرد که دران مراد نشان دادن بهره مندی از یک موضوع  است .

امروزه کشورهای پیشرفته  نشان دادند. درمسیرتحول وارتقاء توسعه اقتصادی و اجتماعی و خود درطول سالیان درازاگرموفق شدن به شرایط ایده ال رفاه اجتماعی برای مردم خود ؛ و به انبوه تولیدات کالاهای و خدمات برای مصرف خود ودیگرملل دنیا دست یابند . از واژه بهره وری به عنوان یکی ازابزار فکری و عقلی بسیارمهم ومفید درکنار دیگر شاخص های که درامرسرمایه گذاری مفید واقع میگردد . بکارگیرند وازنتیجه ان بهره مند گردند . به عبارت دیگرامروزه کشورهای توسعه یافته تا بدانجا پیش رفتند که که درکنارعوامل متعدد سرمایه گذاری در یک بخش تولیدی و خدماتی که شامل زمین ؛ مواد اولیه  ؛ سرمایه مالی ؛ ابزار وماشین الات ؛ نیروی انسانی ؛ انرژِی وغیره .... سهم بهره وری ازاین عوامل را روز به روز افزایش داده تاحدی که گزارشهای اقتصادی سهم ان را دربعضی ازکشورهاصنعتی پیشرفته به صد درصد نزدیک کرده است .

بررسی های به عمل امده نشان میدهد که کشورهای صنعتی جهان وتعدادی از کشورعای درحال توسعه طی دو دهه گذشته تلاش کرده اند سهم بیشتری از رشد اقتصادی خود را ازطریق بهره وری کل عوامل ( TFP ) مخفف  (  ( total  factor  pridituctivتامین کنند . به عنوان مثال طی دودهه گذشته تولید ناخالص داخلی کشور ژاپن دارای متوسط رشد سالانه 3/5  درصد بوده که ازاین میزان؛ سهم رشد نیروی کار19 و سرمایه 28 درصد وسهم رشد یهره وری کل عوامل 53 در صد بوده است.  

مثال دیگرسهم رشد بهره وری کل عوامل درتولید ناخالص داخلی در کشورهای هند 7/24 ؛ کره جنوبی 5/44  ؛ سنگاپور 8/34 ؛ تایوان 7/32 ؛ مالزی 0/24 ؛ تایلند 0/21 در صد بوده است . شایان ذکر است بهره وری کل عوامل طی سه دهه گذشته دررشد تولید ناخالص داخلی ایران نقش مهمی نداشته است به نقل از رئیس انجمن بهره وری ایران از نظربهره وری ایران درمیان 20 کشور اسیایی رتبه 19 را داراست وشاخص (   ( TFPبهره وری کل از سال 1350 تا 1380 به مدت 30 سال رشد ی نداشته است

درکشورما ایران سابقه پیوستن به سازمان بهره وری اسیا به سال 1965 میلادی یعنی 43 سال پیش سال 1334 شمسی برمیگردد. متولی امربهره وری درگذ شته سازمان ملی بهره وری بود که به مرکزملی بهره وری تغیر نام یافت. مرکز ملی بهره وری به عنوان ارزیاب ارتقای  بهبود بهره وری  در سال 1380 با تعریف شاخصهای بهره وری در کل اقتصاد ایران دوعنوان ( شاخصهای بهرره وری عمومی ) ( شاخصهای بهره وری اختصاصی ) را تعیین کرد که با تهیه  ( سند ملی توسعه فرابخشی ارتقاع بهره وری ) روند نظارتی خود راتوسعه بخشید .

 برای اولین باردرقانون برنامه چهارم توسعه اهداف کمی مشخصی برای متوسط رش سالانه بهره وری نیروی کار 5/3  ؛  سرمایه  1 و عوامل کل تولید 5/2 درصد به عنوان مفروضات برنامه تعیین شده است . همچنین سهم رشد بهره وری کل عوامل ( TFP  ) دررشد تولید ناخالص ملی داخلی کشور تا پایان برنامه که سال 1388 میباشد به 3/31 در پیشنهاد شده است ........................

 

 

منابع  :  سند ملی توسعه فرابخشی ارتقاء بهره وری

        :  نشریه بهره وری

        : سایت         http://nipc.mporg.ir 

        : روز نامه د نیای اقتصاد شماره 954 مورخه 21/2/85 ص 4

 

                     

 

 

بهره وری در تاریخ ایران

 

 جایگاه  فرهنگ بهره وری در تاریخ ایران

 

هرعلم و اندیشه نو در زمان ظهور وبروز در یک جامعه برای اینکه بتواند ماندگار شود و کاربرد پیداکند باید جایگاه خود را در متن و ریشه عقاید ان جامعه یعنی جامعه پایه و بومی نزدیک کرده وبا سنتهای انها گره بخورد.  و برای تحرک ورشد خود از سرمایه های موجود همان جامعه استفاده کند. دریک چنین شرایط در صورتی که اندیشه جدید و نو منافع  و باورهای سنتی ان جامعه را اسیب نرساند و باعث تحریک احساسات انان نشود میتواند در کنار فرهنگ ملی ان جامعه پویایی خود را بدست اورد.  و موجب احترام و عرفی شدن خود را فراهم نماید .درازمدت اگر کارایی مثبت داشته باشد جایگاه محکم و استواری  را دران جامعه حاصل می نماید و بمرور به سنتهای مفید مبدل میگردد.

 بهره وری هم به اعتقاد جامعه شناسان یک اندیشه است واز این امرنمینواند مستثنی باشد. هر چند بهره وری  یک معیار اقتصادی است ولی علمای جامعه شناس جوامع بهرهمند ازاین تفکر معتقدند. اگر از نظر فرهنگی ان جامعه به اندیشه بهره وری توجه شود ومردم انرا به عنوان فرهنگ ملی خود بپزیرند درصد موفقیتش بالاست و میتوان اطمینان به تحقق ان داشت .

با توجه به مفهوم کلی بهره وری که گویا استفاده مفید ازمنابع هرجامعه برای کسب رفاه واسایش بیشتربرای افراد ان جامعه است. این تفکر و جوهره فهم ان با عقاید رایج ملی و دینی کنونی جامعه در تضاد نیست بلکه شواهد و قرائن موجود در تاریخ کشور ما گویای متراد ف بودن و حتی چند گام جلوتر بودن این اندیشه در فرهنگ جامعه مانسبت به دیگر جوامع است بویژه دراحکام ؛ دستورات و سفارشات مذهبی و دینی ما به دفعات تاکید به این نوع اندیشه شده است . مفاهیمی نظیر قناعت ؛ عدم اسراف ؛ استفاده مناسب ازعمر؛ تاکید برارزش کاروتحرک دائمی ؛ حرکت به سوی کمال  ونکوهش توقف ؛ سکون ؛ عدم رشد وارتقاء  همه این کلمات زیبا دراندیشه دینی ما تبلور یافته است در بهترین شکل این سفارشات به کلام گوهر بار قران کریم میتوان اشاره کرد که مگوید  ( خداوند متعال وضعیت هیچ امتی را متحول نمیکند الا به اینکه ان قوم خود مایل به دگرگونی باشد )   ( سوره رعد – ایه 11 )

 همچنانکه درفرهنگ ملی مابه خصوص درعصر باستان که دوران طلائی علم و تفکر واندیشه زمان خود و سرامد ملل دنیا بودند شواهد واثار بجامانده حکایت از تفکر بهره وری ان جوامع دارد. البته مکتوبات واثار زیادی ازگذ شته گان دراسناد ملی وجود دارد که میتوان به انان اشاره کرد . که به عنوان تبرک به بیان زیبا مرد ماندگار تاریخ ایران امیرکبیر اشاره میکنم که میگوید ( اگر نیت ما کاراساسی ودراز مدت است باید انسان سازی کنیم و نیروی متخصص تربیت کنیم )  این کلام امیرکبیرهم زمان با بروز و ظهوراندیشه بهره وری درجوامع دیگردنیا که درحال تحول بودن مطابقت دارد.

از سوی دیگربجزء این دوبخش بزرگ فرهنگی جامعه ما که ویژگیهایش برشمرده شد. و کاملا نشان داد متابعت با فرهنگ بهره وری نوین دارد .  بعضی ازخصلت های  دیگر در جوامع بهره ور امروزه  به عنوان خصوصیات فرهنگی غالب ومفید ازانان یاد میشود وجود دارد. چنانچه به این نوع اداب مشابه در جامعه خودمان توجه کافی بشود. میتوان درامر گسترش فرهنگ بهره وری از انها بهره جست مانند هوش و استعداد ؛ جایگاه بین المللی ؛  سوابق تاریخی وغیره ...

حال این پرسش مطرح میگردد وظیفه اندیشه مندان جامعه شناس ودیگرعلاقه مندان فرهنگ بهره وری در ایران چیست وچه مسولیتی درپیش دارند . به نظر دراولویت اگاهی بخشی جامعه فعلی به سوابق فرهنگی ملی و دینی و جایگاه نیاکانش درگذشته تاریخ ونقش تاثرگذاری که بر ملل مختلف جهان داشتند است. و نشان دادن بهره مندی صحیح دیگر ملل ازفرهنگ مفید انسان ساز و جامعه محور که در کشورمان غالب بود وبه دیگر مردم جهان  صادر گردید.  به عنوان مثال ( منشور کوروش کبیر پایه گذار سازمان حقوق دفاع از بشر وازادی ادیان و عقیده )  وموارد بسیار دیگر که میتوان نام برد .

مسولیت دوم علاقه مندان این فرهنگ مفید بشری ؛ شناساندن مفاهیم بهره وری و تاکید برارزشمند بودن ان درتوسعه جوامع ؛  واماده کردن فرهنگ و سنت جامعه ایرانی برای پذیرش این فرهنگ در کنارخود وتعامل داشتن باان و همچنین احیای انچه درگذشته داشتیم وامروز به عنوان دست اورد دیگران به ما باز گردانده میشود . 

 

      

    منابع :    کتاب ایران باستان – پیرنیا- جلد دوم

           :    نشریه بهره وری

           :   کتاب قانون برنامه چهارم

   

          

 

بهره وری چیست ؟

 

              (به مناسبت اول خرداد ماه روز بهره وری در ایران )

 

تعاریف و مفاهیم بهره وری

 

از نظر لغوی : در زبان فارسی کلمه بهره وری به عنوان معادل واژه productivity   مطرح گردیده است . لغت بهره وری از نظر ادبی مصدر است واز واژه بهره ور مشتق شده است کلمه بهره ور به استناد فرهنگ فارسی معین بهره بر ؛ سود برنده وکمیاب معنی شده است .در برخی از متون معادل های دیگر نظیر راندمان ؛ بازدهی ؛ قدرت تولید ؛ قابلیت و باروری کار امد جایگزین واژه productivity  شده است .

1- تعریف نظری بهره وری (productivity  ) :

  الف-  بهره وری در واقع استفاده موثرتر از منابع اعم از  ( نيروي كار، سرمايه، زمين، مواد، انرژي، ماشين‌آلات و ابزار، تجهيزات و اطلاعات در فرآيند توليد كالاها و خدمات است. )
به‌عبارت ديگر به كليه تلاش‌هاي سيستماتيك ساختار يافته براي حذف يا كاهش تلفات ناشي از مواد، ماشين‌، انسان و يا تعامل نادرست بين آنها، نظام ارتقاي بهره‌وري گفته مي‌شود.

 

ب-  ازدیدگاه سیستمی : بهره وری از دیدگاه سیستمی ارتباط بین داده ها ( inputs ) و ستانده  ( outputs ) را مشخص میکند . براین اساس بهرهوری نشان دهنده میزان کارایی ترکیب عوامل در فرایند تولید است . یعنی اگر از امکانات خو ب استفاده بشود بهره وری نیز افزایش میابد .

 

ج- از دیگاه مهندسی صنایع : بهره وری از دیگاه مهندسی صنایع عبارت از رابطه مقادیر خروجی سیستم و مقادیر ورودی به همان سیستم .واز این دیدگاه بهره وری یک معیار کنترل است و میزان کار امدی  سیستم را تعیین میکند .

د-  ازدیدگاه سازمان بین المللی کار ( ILO  ) : محصولات مختلف با ترکیب چهار عامل اصلی تولید میشود . که این چهار عامل عبارتند از  زمین ؛ سرمایه ؛ نیروی کار ؛ و سازماندهی ( مدیریت و تکنولوژی )  نسبت محصول

( تولید یا ارزش افزوده  ) بر این عوامل معیاری برای سنجش بهره وری است

ه - از دیدگاه سازمان همکاری اقتصادی و توسعه ملل متحد : بهره وری برابر است با خارج قسمت خروجی

( میزان تولید ) به یکی از عوامل تولید

و- از دیدگاه اژانس بهره وری اروپا ( EPA ) : 1 - بهره وری درجه استفاده موثر از هر یک از عوامل تولید است .

2- بهره وری در درجه اول یک دیدگاه است : که همواره سعی دارد انچه را که در حال حاضر موجود است بهبود ببخشد . بهره وری مبتنی بر این عقیده است که انسان میتواند کارهایش را بهتر از دیروز انجام دهد علاوه بر ان بهره وری مستلزم ان است که بطور پیوسته تلاش های در راه انطباق فعالیتهای اقتصادی با شرایطی که دائما در حال تغییر است و همچنین برای بکار گیری نظریه ها و روشهای جدید انجام گیرد . 

ز- ازدیدگاه سازمان بهره وری اسیا ( APO ) : .....................

 

ح- از دیدگاه مرکز بهره وری ژاپن : یعنی به حداکثر رساندن استفاده از منابع ؛ نیروی انسانی ؛ تسهیلات و غیره به طریقه علمی ؛ کاهش هزینه های تولید ؛ گسترش بازار ها ؛ افزایش اشتغال و کوشش برای افزایش دستمزدها واقعی و بهبود استاندارد های زندگی همانگونه که به نفع کارگران؛ مدیریت و جامعه باشد .

ط-  از دیدگاه مرکز ملی بهره وری ایران : ..................

ی-  از دیدگاه انجمن بهره وری ایران : .......................

ک-  از دیدگاه نویسنده مقاله : بهره وری اعتقاد جدی انسانها به استفاده مناسب از منابع در دسترس او برای ایجاد یک جامعه توسعه یافته همه جانبه بهمراه رفاه و اسایش برای خودش و فردای روشن برای ایندگان

 

2- سطوح بهره وری : بهره وری در سه سطح کلان ؛ میانه و خرد مورد سنجش قرار میگیرد . که هر سطح به شرح زیر تقسیم میشود .

الف –  سطح کلان : 1- سطح بین المللی 2– سطح منطقه ای        3– سطح ملی

ب  -  سطح میانه :  1- سطح بخش        2- زیربخش اقتصادی

ج  -  سطح خرد   :  1- سطح بنگاه         2- سطح واحد یا فرایند    3- سطح گروه   4 - سطح محصول یا مشتری

                           5- سطح خانواده     6- سطح فرد

3- نظامهای بهره‌وري در 3 گروه قابل دسته‌بندي است:
الف- نظام‌هايي كه بر حذف يا كاهش تلفات ناشي از مواد و ماشين تمركز دارد (بهره‌وري سرمايه ) به عبارت دیگر گروه سخت افزار محور .
ب- نظام‌هايي كه برحذف يا كاهش تلفات ناشي از عملكرد انسان تمركز دارد (بهره‌وري نيروي انساني) به عبارت دیگر گروه انسان افزار محور .
ج- نظام‌هايي كه بر حذف يا كاهش تلفات ناشي از تعامل نامناسب بين انسان، ماشين و مواد تمركز دارد (بهره‌وري كل)

4- عوامل ماثر در بهره وری :در تعریف بهره وری گفته شد.  نسبت تولید کالا و خدمات ( خروجی ) یا مجموعه ای از کالاها و خدماتها (خروجی ها ) بر یک نهاده موثر در تولید ان کالا یا خدمات (ورودی) یا نهاد های موثر در تولید کالاها و خدماتها ( ورودیها ) . با این تعریف عوامل ماثر به دو  دسته زیر تقسیم میشوند.

الف – بهره وری کلی ( TOTAL  FACTOR  PRODUCTIVITY ) <   TFP   > ( مجموعه ورودی ها ) عواملی مانند زمین ؛ نیروی انسانی ؛ سرمایه ، انرژی ؛ تکنولوژی .

ب- بهره وری جزئی . استفاده از یک عامل ( ورودی) مانند نیروی انسانی یا سرمایه یا انرژی یا تکنولوژی ( دنباله ص6 )

 

5- شاخص های بهره وری عمومی : این شاخص ها معمولا در بحث مفاهیم اقتصادی کلان جهت سنجش بهره وری بخشهای اقتصادی مورد اسفاده قرار میگیرد که غبارتند از : 
الف –  بهره وری نیروی کار : ( LABOUR  PRODUCTIVITY ) نیروی کار مهمترین داده ( ورودی ) در تولید کالا ها و خدمات محسوب میشوذ  . بهره وری نیروی کار را از تقسیم ارزش افزوده بر متوسط تعداد شاغلین یا نفر ساعت کار در طول سال مالی محاسبه میکنند.

ب- بهره وری سرمایه : ( CAPITAL  PRODUCTIVITY  )  بهره وری سرمایه از تقسیم ارزش افزوده ایجاد شده در طول یک سال مالی به مجموع ارزش دارایی های ثابت در ان سال حاصل میشود و میزان کارایی را دارایی ها را منعکس مینماید . به عبارتی دیگر نتیجه این محاسبه نشان میدهد که در قبال هر واحد سرمایه ثابت چه میزان ارزش افزوده ایجاد میکند

ج- بهره وری مواد اولیه : ( MATERIAL  PRODUCTIVITY )  از تقسیم ارزش افزوده ایجاد شده در طول یک سال مالی به مجموع ارزش مواد اولیه مصرف شده در جریان تولید کالا ها و خدمات در ان سال حاصل میشود 

د- بهره وری انرژی  : (  ENERGY  PRODUCTIVITY ) از تقسیم ارزش افزوده به ارزش یا مقدار انرژی مصرف شده برای تولید کالاها و خدمات در طول یکسال مشخص حاصل میشود .

ه – بهره وری کل عوامل  : ( TFP )  میزان کارایی و اثر بخشی استفاده کل عوامل تولید را که به صورت مشترک برای تولید خروجی کالا ها و خدمات مورد استفاده قرار میگیرد میسنجند. به عبارت دیگر به ازای یک واحد ریالی نهاده های مصرف شده چه میزان ارزش افزوده ایجاد شده است.  

 6- شاخص‌های اختصاصی :  در هر یک از رشته فعالیت‌های اقتصادی و یا دستگاه های اجرایی علاو بر شاخص‌های بهره‌وری عمومی، شاخص‌های بهره‌وری اختصاصی نیز قابل تعریف می‌باشد. این شاخص‌ها عموماً در راستای هدفی که در هر فعالیت موردنظر باشد تعریف می‌شوند. و در ارتباط مستقیم با ماموریت های خاص بخش اقتصادی ئ یا دستگاه اجرایی تعریف و اندازه گیری میشود که حالت عمومی و عام ندارد .

 7- عوامل ارتقاي بهره‌وري : عوامل موثر در بهره‌وري دو نوعند
الف- عوامل كوتاه مدت : عوامل كوتاه مدت در بهره‌وري غالباً به‌ميزان انگيزه پرسنل براي كار و بهبود روش‌ها و سيستم‌هاي جاري و گردش كار و تغييرات در ميزان فشار كار و نوسانات تجاري بستگي دارد.
ب -عوامل بلند مدت : عوامل بلند مدت به میزان برنامه ریزی و  ايجاد توسعه محصولات جديد- معرفي روش‌هاي توليد جديد- كشف منابع جديد- يافتن كانال‌هاي جديد بازاريابي - عقلايي كردن ساختار اقتصادي ان بنگاه  

اهمیت بهره‌وری در جهان امروز بهره‌وری تقریباً مترادف با پیشرفت می‌باشد. استاندارد زندگی در یک جامعه به درجه‌ای از تأمین حداقل نیازهای جامعه بستگی دارد به‌عبارت دیگر مقدار کیفیت غذا، پوشاک، مسکن، آموزش و امنیت اجتماعی، استاندارد زندگی را تعیین می‌کند. برای ارتقای استاندارد زندگی باید غذا، پوشاک، مسکن و ... بیشتر تولید شود. افزایش مقدار تولید کالاها و خدمات می‌تواند از طریق افزایش نهاده‌های نیروی کار و سرمایه صورت پذیرد و یا اینکه از منابع موجود به‌صورت کاراتر استفاده بعمل آید.
منابع یک کشور عموماً محدود می‌باشد بنابراین بهره‌وری بیشتر یک ضرورت برای ارتقای استاندارد زندگی یک ملت می‌باشد، بهره‌وری بیشتر موجب رشد اقتصادی و توسعه اجتماعی می‌شود. با بهبود بهره‌وری شاغلان به دستمزد بیشتر و شرایط کاری مناسب‌تر دست خواهند یافت و درعین حال فرصت‌های شغلی بیشتری تولید خواهد شد. بهره‌وری بالاتر از یک‌سو موجب کاهش قیمت‌ها شده، و از سوی دیگر سود سهامداران را افزایش می‌دهد. .....................................................................................................................

 

منبع :  کتاب برنامه ریزی ارتقاع بهره وری استان کرمان در برنامه چهارم توسعه

       :  نشریه برنامه  شماره 215

       :  مرکز ملی بهره وری ایران       wwww.nipc.mporg.ir  

        : کتاب قانون برنامه چهارم